این نوشته‌ام، مهر 98 اینجا ماهنامه صدبرگ منتشر شده!


درباره‌ی «هرمان هسه»

به بهانه‌ی رمان «گرگ بیابان»

ترجمه: کیکاوس جهانداری

*

روایتگر زندگیِ باطنی

پیام رنجبران

«هرمان هسه» نویسنده‌ی شگفت‌انگیزی است که دو «زندگی‌نامه» دارد! یکی از این زندگی‌نامه‌ها مانند دیگر مردمان در زمان تقویمی و توالیِ زنجیره‌وار تاریخ قابل تعریف است و از اینرو می‌توانیم درباره‌اش بگوییم: وی سال 1877 در آلمان متولد شد، از طریق کتابخانه‌ی پدربزرگش با جهان کتاب‌ها و ادبیات آشنا شد، توسط پدر و مادرش که در هندوستان مبلغان مذهبی بودند با تفکرات فلسفی هند و جهان‌بینی شرق درآمیخت؛ در پانزده‌ سالگی به دلیل روحیه‌‌ی حساس و شکننده‌اش و در اعتراض به نابرابری‌های جامعه و تضادهای درونی‌‌‌ که با پدر و مادرش داشت، از مدرسه‌ی کلیسایی «ماول‌برون» گریخت و بعدتر دچارِ آنچنان افسردگیِ حادی شد که خانواده‌اش گمان می‌بردند «جن‌زده» شده، به همین خاطر او را تحت‌نظر یک «جن‌گیر مدرن»(!) گذاشتند که سرانجامش اقدام به خودکشی «هرمان»‌ جوان بود؛ سپس او را به آسایشگاه مخصوص بچه‌های ناتوان ذهنی سپردند. آن‌ها تقریبا هر گونه حدسی درباره‌ی احوالات او می‌زدند جز این‌که این فرد یک نابغه است. بعدها وقتی «هرمان» از چنگ این قضایا جان سالم به در بُرد به شغل‌های مختلفی از قبیل ساعت‌سازی، باغبانی و کتاب‌فروشی پرداخت. او نقاشی می‌کشید و شعر می‌سرود تا به این نتیجه رسید که فقط می‌باید «نویسنده» باشد. در نهایت وی که به سبب مشکلات سیاسی مجبور به مهاجرت از کشورش آلمان به سوئیس شده بود در سال 1946، به‌خاطر «قدرت اعجاب‌انگیز نویسندگی، شکوفایی اندیشه و شجاعت ژرف در بیان اندیشه‌های انسان‌مدارانه و سبک عالی نگارش» موفق به دریافت جایزه‌ی «نوبل» ادبیات شد. «هرمان هسه» نویسنده‌ای است که به‌راستی می‌باید او را در زمره نویسندگانی قرار داد که با تمام وجود دغدغه‌ی رعایت حقوق «انسان» را داشت و همچنین در جهت حل مشکلات فکری و بحران‌هایی چون «پوچی» و فقدان معنا که وبالِ گردنِ زندگی انسان معاصر است جهد و کوشش فراوان کرد. اما زندگی‌نامه‌ی دیگر او در ظرف زمان تقویمی و یومیه نمی‌گنجد و خبر از یک زندگی عمیق درونی می‌دهد که برای شرح آن فقط باید واقعیت زمان و مکان دیگری را مفروض گرفت. اگر زمان تقویمی، زمان جسم است و بر حسب کمیت پایه‌گذاری شده است، این زمان، زمانی انفسی(روانی) است. زمانی کیفی که در آن گذشته و حال و آینده در یک نقطه با هم تلاقی می‌کنند. در اینجا رخدادها می‌توانند جای خود را تغییر بدهند. بر این اساس آدم‌هایی که در زمان‌های تاریخی متفاوت از هم زندگی می‌کرده‌اند، می‌توانند به ملاقات هم بروند. این افراد که بیشترشان، از برجسته‌ترین انسان‌هایی هستند که تا به حال گام به عرصه وجود نهاده‌اند، توالی زمانی را می‌شکنند و با یکدیگر دیدار می‌کنند. «هرمان هسه» داستانی دارد با عنوان «سلوک به سوی صبح» که از منظر کارشناسان و منتقدان خودزندگی‌نامه‌‌اش تلقی می‌شود که او در آن اثر به این سوی متفاوت از زندگی‌اش پرداخته است. روایتی که شرح سلوک درونی‌‌ اوست و توصیف جلساتی که در آن‌ها حضور به هم می‌رسانده است. جلساتی که جالب اینجاست بزرگانی چون زرتشت، افلاطون، لائوتسه و موتسارت و...نیز در آن شرکت جسته و به ملاقات دیگر اعضا می‌آیند. باری بدین‌سان ما با نویسنده‌ای روبرو هستیم که علاوه بر شناخت دقیق واقعیتِ واقعی زندگی، درک حوادث و مسیر تاریخ معاصرش-از جمله پیش‌بینی‌ جنگ‌ بزرگ جهانی دوم- و همچنین فهم وضع و حال انسان‌های پیرامونش، به درک «عالم خیال» نیز جهت اندیشیدن مجهز است. البته لازم به ذکر است منظور از این «خیال» آن نیست که اغلب آنرا مترادف با توهم و موهومات می‌گیرند، بلکه ساحت واسطه‌ای است میان «عالم عقلی محض» و «عالم مادی». همان عالمی که به نوعی می‌توانیم آن‌را معادل با «اقلیم هشتم» سهروردی یا «عالم مُثل» افلاطونی بخوانیم. ساحتی که به گفته‌ی «ابن عربی» «مراتب فروتر و مراتب برتر عالم به هم می‌رسند» و فهم آن به «خودشناسی» و در نهایت «خداشناسی» منتهی می‌شود. اما حالا که می‌گوییم «خود»، پای ضمایر «خودآگاه و ناخودآگاه» نیز به ماجرا کشیده می‌شود و در پی‌‌اش متفکر برجسته‌ی دیگری یعنی «کارل گوستاو یونگ»، چرا که می‌توانیم به نوعی این ساحت را مرادف با همان الگوهای «ضمیر ناخودآگاه فردی و جمعی» او بگیریم؛ و ناگفته پیداست هر چه فرد درباره‌ی ضمایر خویش و لایه‌های ذهنی‌اش از قبیل «خودآگاه و ناخودآگاه» بیشتر بداند، بالطبع نسبت به «خود» شناخت بیشتری به دست می‌آورد و در پی‌اش با زندگی به نحو بهتری مواجه می‌شود. اما آنچه رفت در واقع «کلید درک» داستان‌های «هرمان هسه» این نویسنده‌ی شاخص آلمانی است و این‌که در داستان‌هایش چه اتفاقاتی و در کجا و در چه موقعیتی در حال رخ دادن است: یعنی با در نظر گرفتن «عالم خیال» و شیوه‌های خیال‌ورزی، غوطه خوردن در سطوح متفاوت آگاهی و نفوذ در عمق ضمیر ناخودآگاه آدمی.

«هرمان هسه» نویسنده‌ای است که خواننده‌اش را با «زندگی باطنی» آدمی و دیگر جنبه‌ها و ابعاد قدرتمند وجودی‌ انسان آشنا می‌سازد. اما یکی از مهم‌ترین آثار این نویسنده رمان «گرگ بیابان» است که در سال 1926 به رشته تحریر درآمده است. از آن سنخ آثاری که همانند دیگر نوشته‌های «هسه»، مشمول گذشت زمان نمی‌شود و درست مانند اندیشه‌های جاری و ساری نویسنده‌اش در طول تاریخ حرکت می‌کند و همیشه تازه است. شخصیت اصلی این رمان که مردی پنجاه ساله به اسم «هاری هالر» ملقب به «گرگ بیابان» است، یکی از جالب‌ترین شخصیت‌های داستانی و البته پیچیده‌ترین‌های آن‌هاست. او فردی است که با خودش، زندگی‌اش و هر چه که او را در برگرفته از جمله جامعه‌ی پیرامونش مشکل دارد. مردی که درباره‌ی او در داستان آمده است:«رنج‌کش بود، مردی که عمیقاً و علی‌الدوام رنج می‌برد...بیماری این مرد رنج‌کش ناشی از علل طبیعی و بدنی نیست، بلکه معلول آنست که استعدادهای سرشار او با قوایش هم‌آهنگی ندارد...هالر در عالم رنج کشیدن از نوابغ است»(ص 47). مردی که نیمی انسان است و نیمی گرگ و این دو نیمه مدام با هم در حال مجادله‌اند؛ از سویی رو به عالم بزرگ و لایزال دارد و از سوی دیگر خودش و فضای پیرامونش مدام او را در هم می‌کوبد و می‌شکند. اما به این منوال «هاری» آنقدر رنج می‌برد که راه دیگری جز خودکشی به ذهنش نمی‌رسد و درست در همان وقتی که برای انجام این کار به سمت خانه‌اش می‌رود در میکده‌ای،‌ زنی به نام «هرمینه» با او شروع به گفت‌وگو می‌کند. «هرمینه» از تمامی چم و خم‌های «هاری» مطلع است و همین‌طور از رنجی که می‌برد. او «هاری» را به همراه خودش به هزارتوی‌های درونی‌ِ «هاری» و عمیق‌ترین لایه‌های ذهنی‌اش می‌برد. «هاری» می‌بایست چیزهایی را به چشم خود ببیند! به باور من «هرمینه» همان «سوفیای جاویدان» و خردمندی است که اغلب در داستان‌هایی ظاهر می‌شود که شخصیت اصلی دست به سفری درونی و کشف و شهود می‌زند؛ همین‌طور در متون کهن و اساطیری، روایات عرفانی و مکاشفه‌های عرفا این شخصیت که به نوعی همان «آنیما»ی «یونگ» است، دیده می‌شود. «هرمان هسه» درباره‌ی داستان‌هایش می‌گوید:«تمام این داستان‌ها مربوط به خود من بودند، بازتابی از راهی که در پیش گرفته بودم، از رویاها و آرزوهای پنهانم و از رنج تلخم». می‌خواهم بگویم راهکارهایی که «هرمینه» در اختیار «هاری» برای ادامه‌ی حیات می‌گذارد در واقع از زبان «هسه» برای «گرگ‌های بیابان» بیان می‌شود. مسیری که می‌باید طی کنند تا نیمه‌ی انسانی و نیمه‌ی گرگی‌شان در آن ساحت متعالی که اضداد برطرف می‌شوند به اتحاد برسد. او برای این طی طریق که در رابطه‌ی مستقیم با زندگی نیز هست سفارش‌هایی می‌کند از جمله این‌که در عین حالیکه زندگی جدی گرفته می‌شود نباید از نگاه شوخ غافل شد و از آن مهم‌تر اهتمام به «خندیدن»! و به نحوی بر این مساله تاکید دارد که آدمی به یاد آن فیلسوف خنده‌زن یعنی «فردریش نیچه» می‌افتد که می‌گوید:«آن‌که بر فرازِ بلندترین کوه رفته باشد، خنده می‌زند بر همه‌ی نمایش‌های غمناک و جدی بودن‌های غمناک». آیا «هاری هالر» ملقب به «گرگ بیابان» در این مسیر پیروز می‌شود؟ پایان‌بندی این رمان جزو نقاط عطف داستان است!



پیام رنجبران(وبلاگ سیناپس)

 

نگاهی به «سلوک به سوی صبح» هرمان هسه(اینجا)

چند یادواره به بهانه‌ی «دمیان» هرمان هسه(اینجا)


برچسب ها: نقد رمان گرگ بیابان ، نقد رمان گرگ بیابان هرمان هسه ، هرمان هسه روایتگر زندگی باطنی ، زمان انفسی ، عالم خیال ، اقلیم هشتم سهروردی ، زندگی نامه هرمان هسه ،

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو