رمان: ناامیدی

 نویسنده: ولادیمیر ناباکوف

 مترجم: خجسته کیهان

 نشر: کتابسرای تندیس

*

داستانی جنایی با رگه‌هایی از «سوررئالیسم»

پیام رنجبران

«ولادیمیر ناباکوف» نیاز به معرفی چندانی نزد دوستداران ادبیات و سینما ندارد. رمان‌هایی مانند «خنده در تاریکی» و همچنین اقتباس‌های سینمایی از مشهورترین اثرش «لولیتا» آن هم توسط کارگردان‌های نامداری چون «استنلی کوبریک» جایگاه او را برای همیشه در اذهان علاقه‌مندان به این عرصه‌های هنری تثبیت کرده است. آثار او با مضامین روانشناسانه و در بیشتر موارد مابین دو سطح واقعیت و خیال غوطه می‌خورد، به‌ نحوی که گاه تشخیص این‌که روایت در کدام سطح پیش می‌رود برای خواننده‌اش دشوار می‌شود، اما این عنصر «ابهام» آنقدر با ظرافت شکل می‌گیرد که بر جذابیت آثارش می‌افزاید. «ولادیمیر ناباکوف» سال 1899 در روسیه و در خانواده‌ای سرشناس و فرهنگی به دنیا آمد. خیلی زود به سه زبان روسی، فرانسوی و انگلیسی مسلط شد و بعدها در کنار آثاری که به زبان روسی نوشته بود، نثرِ انگلیسی‌اش نیز جزو نثرهای شاخص قرار گرفت. «ناباکوف» به ‌همراه خانواده‌اش بعد از «انقلاب فوریه 1917» روسیه مجبور به ترک سرزمین مادری شد و شاید همین مهاجرت ناخواسته‌ یکی از دلایل نفرت همیشگی‌اش از «کارل مارکس» است که در مجموعه آثارش کمابیش به چشم می‌خورد. انقلابی که به اصطلاح زیر عنوان فلسفه‌ی «مارکس» اتفاق افتاده بود.

«ناباکوف» با «لولیتا» به شهرت جهانی دست یافت و رتبه‌ی این رمان هم اکنون مابین 100 رمان برتر «کتابخانه‌ مدرن آمریکا» چهارم است، در عین حالیکه دیگر آثار این نویسنده‌ نیز در نوع خود هم حائز اهمیت‌اند و هم خواندنی. «ناامیدی» هفتمین رمانی است که او به رشته‌ تحریر درآورده است؛ اثری که ابتدا به زبان روسی نگاشته شد و بعدها توسط خودِ نویسنده به زبان انگیسی ترجمه و دوباره بازنویسی شد و در اختیار خوانندگان قرار گرفت؛ داستانی که ایده‌ی پدید آمدنش جریان «همزاد» است؛ پیدا شدن سر و کله‌ی یک نفر دیگر به لحاظ شکل و شمایل درست شبیه خود فرد در زندگی‌اش. موضوعی که نویسندگان بزرگ دیگری چون «فیودور داستایوفسکی» در رمانی با همین عنوان، همچنین «خورخه لوئیس بورخس» در داستانِ کوتاه «آن دیگری» نیز بدان پرداخته‌ و آثار برجسته‌ای آفریده‌اند. رویهمرفته ظاهر شدن شخصیتِ «همزاد» در داستان‌ها نمودی از شخصیتِ در «سایه مانده»‌ی پرسونای اصلی داستان است. نمود و شمایلی از «خودِ» مغفول مانده، آرزو شده، گاه خودی واقعی‌تر و یا سرکوب‌شده‌ی شخصیت اصلی داستان که در اعماق ضمیر ناخودآگاهش شکل گرفته و یا بدان ‌جا پس رانده شده و حالا بنا به دلایلی از جمله‌ شرایط محیطی که پیرامون شخصیت اصلی به وجود آمده است، ظاهر می‌شود. «خود»ی که شخصیت اصلی داستان گاه با او به گفت‌وگو می‌نشیند و به حرف‌هایش گوش می‌سپارد، گاه مابین‌شان آنقدر تضاد و تفاوت وجود دارد که به تخاصم و درگیری ختم می‌شود، گاه با یکدیگر هم‌نظر شده و در راستای انجام کاری توافق و مصالحه می‌کنند که همه‌ی این‌ها در کنار هم یک داستان را پدید می‌آورد؛ همچنین شخصیت «همزاد» در داستان‌ها، تداعی‌کننده‌ی همان «خود»ی است که در زندگی واقعی نیز برای شناخت خویش می‌باید با آن مواجه شد؛ همان «خود»ی که گاه ریشه‌ی تمامی ناهنجاری‌های روحی و روانی و رفتاری آدمی به او برمی‌گردد و برای بازگشت به زندگی طبیعی می‌باید بر آن چیره گشت یا به مصالحه رسید. «خودِ» نادیده انگاشته شده‌ای که در وجود همه‌ی آدم‌ها هست و برای شناخت خویش هیچ راه گریزی از او نیست. اما این «همزاد» که روی دیگر و چهره‌ی واقعی شخصیت اصلی رمان «ناامیدی» یعنی «هرمان کالویچ» است، در دستان هنرمند «ولادیمیر ناباکوف» به داستانی خواندنی مبدل شده است. داستانی که حول محور عناصری چون «معما» و «ابهام» تا انتهای ماجرا می‌چرخد و بدین طریق خواننده را با خود همراه می‌کند. راوی که همان شخصیت اصلی داستان «هرمان کالویچ» است، راوی نامعتبری است که در همان بادی امر می‌گوید که از دروغ گفتن هیچ ابایی ندارد و آن را در واقع از «ویژگی‌های اصلی» خود و سبک نگارشش می‌داند، چرا که او در حال نگارش داستان روبرو شدنش با «همزاد»ش و اتفاقاتی که بعدتر می‌افتد، برای ما است. داستانی جنایی با رگه‌هایی از «سوررئالیسم» که بدین وسیله نویسنده ما را بهمراه خود به اعماق ذهن «هرمان کالویچ» فرو می‌برد و البته فرصت ارزیابی و حدس و گمانه‌زدن درباره‌ی چگونگی وقوع حوادث را در اختیارمان می‌گذارد. روایتی که بعضی از بخش‌هایش مرا به یاد فیلم کارگردان دانمارکی «لارس فون‌تریه» می‌انداخت و شاهکار متاخرش یعنی «خانه‌ای که جک ساخت»(2018). آن قسمت‌ها که راویِ داستانِ «ناامیدی» حین گوشه و کنایه‌ زدن به جنایی‌نویسان بزرگ تاریخ ادبیات چون «فیودور داستایوفسکی» از شیوه‌ی جنایت به مثابه‌ی یک اثر هنری یاد می‌کند:«حالا بیایید درباره‌ی جنایت صحبت کنیم، جنایت به عنوان یک هنر»(ص115). «اشتباه پیش‌کسوتان بی‌شمار من این بود که بیش‌تر به خود قتل توجه می‌کردند، و در نتیجه گمان می‌کردند از میان بردن همه‌ی ردپاها از همه چیز مهم‌تر است، در حالی که طبیعی‌ترین راهی که به همان اقدام یعنی قتل منتهی می‌شود، تنها یکی از حلقه‌های زنجیر است، یک مسئله‌ی جزئی، خطی در یک کتاب که به‌ طور منطقی باید برآمده از مطلب قبلی باشد، زیرا ذات هر هنری چنین است. اگر اقدام از پیش طراحی شده به درستی اجرا شود، نیروی هنر خلاق چنان است که اگر هم جانی روز بعد خود را تسلیم کند، کسی حرفش را باور نخواهد کرد، چون حقیقتی که به خودی خود در هنر خلاق وجود دارد فراتر از واقعیت‌های زندگی قرار دارد»(ص 116). کوتاه سخن اینکه: هیچ بعید نیست یکی از منابع الهام «لارس فون‌تریه» برای خلق آخرین اثرش و پردازش شخصیت «جک» که یک قاتل زنجیره‌ای است و آن‌ نگاه زیبایی‌شناسانه‌ی این شخصیت به جنایت، همین رمان «ناامیدی» باشد. این رمان سال 1938 توسط «ولادیمیر ناباکوف» به رشته تحریر درآمده و به‌راستی که طی این سال‌ها به مدد ساختار زنده، نحوه‌ی چیدمان وقایع روایت و نگاه دیگرگونش به موضوع «همزاد» هیچ از تازگی‌اش کاسته نشده و همچنان خواندنی است. داستانی که به باور من، «ناباکوف» توسط آن و در زیر متنش مانند دیگر بزرگان عرصه‌ی ادبیات و اندیشه‌ورزی بعد از سال‌‌ها کند و کاو در روانِ آدمی، در نهایت بر آن پند بزرگی تاکید می‌ورزد که قرن‌ها پیش بر سر در معبد «دلفی» حک شده:«خودت را بشناس».

 

 

پیام رنجبران(وبلاگ سیناپس)


یادداشت کوتاهی بر رمان «دوست بازیافته»(اینجا)


برچسب ها: نقد رمان ناامیدی ، رمان ناامیدی ولادیمیر ناباکوف ، خجسته کیهان ، همزاد ، شخصیت همزاد داستان نویسی ، لولیتا ، خانه ای که جک ساخت ،

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.